Εκπαιδευτικά προγράμματα κεραμικής
για μαθητές Δημοτικού

Aπολογισμός
Σχολικού έτους 2010-2011

Ενδεικτικές φωτογραφίες με έργα μαθητών, τα οποία κατασκευάστηκαν κατά την υλοποίηση του εκπαιδευτικού προγράμματος του εργαστηρίου μου «ΕΚΦΡΑΖΩ ΤΗ ΣΚΕΨΗ ΜΟΥ ΜΕ ΤΡΙΣΔΙΑΣΤΑΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΠΗΛΟ»

Η συνεργασία μου με κάθε σχολείο αποτέλεσε μία ιδιαίτερη περίπτωση, προσαρμοσμένη   στη δυνατότητα εφαρμογής του προγράμματος μερικά
ή συνολικά.

Η επιμέλεια της εφαρμογής
του προγράμματος αυτού απέφερε στους εκπαιδευτικούς
Διονύση Αναγνωστόπουλο
και Δέσποινα Αυγουστινάκη
(36ο Δημοτικό σχολείο Ηρακλείου)
αριστείο καινοτόμου
εκπαιδευτικής δράσης 2010-2011.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω το τμήμα αισθητικής αγωγής του υπουργείου Παιδείας (ΣΕΠΕΔ) για τη συμβουλευτική στήριξη που μου προσέφερε , όπως και το τμήμα διεύθυνσης σπουδών της Α’ Βάθμιας εκπαίδευσης για την παραχώρηση των απαιτούμενων αδειών για την υλοποίηση του προγράμματος.

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ  ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Για να μπορέσει να υλοποιηθεί ένα πρόγραμμα κεραμικής με ελεύθερη έκφραση και θεματικές κατασκευές από τους μαθητές πρέπει να δοθούν λύσεις στα ακόλουθα ερωτήματα:

1. Πώς μπορεί να υπάρξει ταυτόχρονος έλεγχος σε μεγάλη ομάδα παιδιών που το καθένα κάνει διαφορετικό αντικείμενο και όλα σχεδόν ξεκινούν από το μηδέν;
   
   
2. Πώς ένα παιδί του Δημοτικού μπορεί να μείνει προσηλωμένο για δυο-τρεις ώρες σε μία παρουσίαση, ώστε να αποκτήσει την στοιχειώδη γνώση και να  μπει στο πνεύμα της δημιουργίας;
   
   
3. Πώς ξεπερνιέται η κατεστημένη εγωκεντρική συμπεριφορά και περνάμε στη συλλογική προσπάθεια για το καλό της ομάδας;
   
   
4. Πώς μπορεί ένας μαθητής να ξεπεράσει τον εαυτό του και να πειστεί ότι μπορεί να δημιουργήσει αξιόλογα αντικείμενα με τα χέρια του, ενώ πιστεύει πως ποτέ δεν θα μπορούσε;
   
   
5. Πόσο εύκολο είναι να εμψυχωθεί ένα παιδί δέκα ετών ώστε να αποκτήσει υπομονή και επιμονή για να καταφέρει να δημιουργήσει κάτι προσεγμένο και αξιόλογο;

Πρακτικά, τα παιδιά λόγω του αριθμού τους πρέπει να περιμένουν κάμποση ώρα μέχρι να φτάσει η σειρά τους να βοηθηθούν για να φτιάξουν αυτό που επέλεξαν. Αν δεν έχουν την υπομονή  απελπίζονται ή αγχώνονται δημιουργώντας αναστάτωση και στους υπόλοιπους.

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΩΣΤΗ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Οι λύσεις για όλα τα ζητήματα που αφορούν τις δυσκολίες υλοποίησης του προγράμματος φάνταζαν ουτοπικές μέχρι την εφαρμογή τους στην πράξη:

1.Για τον ταυτόχρονο έλεγχο μεγάλου αριθμού μαθητών απαιτείται γνώση και πολύχρονη εμπειρία. Με μια ματιά του, ο κεραμιστής  πρέπει να μπορεί να εντοπίσει το πού υπάρχει δυσκολία, ενώ οι λύσεις πρέπει να δίνονται ακαριαία. Εφικτό αλλά εξουθενωτικό.

2.Για να κρατηθεί η προσοχή ενός παιδιού σε μία παρουσίαση για δύο-τρεις ώρες πρέπει, πρώτα απ’ όλα, αυτά που ακούει και βλέπει να του προκαλούν το ενδιαφέρον. Οι εναλλαγές μεταξύ λόγου, εικόνας και δράσης να υπακούν σε μία ισορροπία απόλυτα ζυγισμένη. Να υπάρχει συμμετοχή των παιδιών σε ό,τι γίνεται, δηλαδή να είναι η παρουσίαση βιωματική. Η παραστατική εμβάθυνση ενός θέματος δίνει στα παιδιά την ικανοποίηση της ανακάλυψης, κρατώντας το ενδιαφέρον τους αναλλοίωτο.

3.Το να ξεπεραστεί ο εγωκεντρισμός, με τον οποίο έχουν ανατραφεί τα περισσότερα παιδιά είναι όντως πολύ δύσκολο. Όταν όμως εξ αρχής δέχονται τον σεβασμό στην ατομικότητά τους αλλά πάντα ως μέλη της ομάδας, στο τέλος συνηθίζουν στην ιδέα της συλλογικότητας.

4.Για να μπορέσει κάποιος να ξεπεράσει την ανασφάλειά του και να δημιουργήσει πρέπει πρώτα να πειστεί πως ο δάσκαλός του είναι ο ίδιος ικανός να φτιάξει όμορφα πράγματα. Κατά δεύτερο λόγο χρειάζεται ένα ζωντανό παράδειγμα που θα αποδεικνύει την μεταδοτικότητά του. Έτσι δημιουργείται ένα γόνιμο κλίμα εμπιστοσύνης από το μαθητή στο δάσκαλο που οδηγεί τον μαθητή να κατασκευάσει πράγματα που ποτέ δεν θα πίστευε  πως θα μπορούσε.

5.Συνήθως τα παιδιά του Δημοτικού έχουν υπέρμετρο ενθουσιασμό αλλά μηδενική υπομονή όταν πρέπει να προσπαθήσουν σκληρά για να πετύχουν κάτι που τους αρέσει. Ο τρόπος που η υπομονή και η επιμονή τους ενισχύεται είναι η διατήρηση ενός ευχάριστου και παραγωγικού κλίματος κατά την διάρκεια των κατασκευών. Έτσι ξεχνιούνται και ταξιδεύουν στον κόσμο της δημιουργίας. Αυτό το κλίμα βασίζεται στη σχέση που έχουν αναπτύξει με τον κεραμιστή αλλά και μεταξύ τους και στην πρόκληση της διάκρισης. Έτσι λοιπόν έχουν έναν υψηλό στόχο που θα αποδείξει την αξία τους, περνάνε όμορφα την ώρα που δημιουργούν και έχουν πιστέψει ότι με τη βοήθεια που θα δεχθούν θα τα καταφέρουν. Όλα αυτά μαζί μπορούν να αντιπαλέψουν το βάσανο της προσπάθειας.

Φυσικά όμως τίποτα δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς την αρμονική συνεργασία κεραμιστή-εκπαιδευτικών και γι αυτό οφείλω το μεγαλύτερο ευχαριστώ στους συνεργάτες μου δασκάλους όπως και στους διευθυντές των σχολείων που φιλοξένησαν τη δραστηριότητα.

Στόχοι - Οφέλη για τους μαθητές

• Εμβάθυνση και καλύτερη κατανόηση της διδακτέας ύλης
• Απελευθέρωση και καλλιέργεια της ελεύθερης έκφρασης και της φαντασίας
• Εμπειρία συλλογικής δράσης
• Όξυνση κριτικής και συνδυαστικής σκέψης
• Απόκτηση αυτοπεποίθησης
• Αποφυγή τυποποίησης
• Εξοικείωση με τη χρήση του πηλού και σφαιρική γνώση για το υλικό
• Πρόκληση για εξέλιξη

Γιατί η χρήση φυσικού πηλού

• Ο φυσικός πηλός είναι ένα απόλυτα
οικολογικό υλικό:

Δεν περιέχει χημικά παρασκευασμένες ουσίες, δεν ρυπαίνει το περιβάλλον, είναι φιλικός προς το ανθρώπινο δέρμα, δεν απαιτείται χρήση απορρυπαντικών για τον καθαρισμό του. Άψητος είναι ανακυκλώσιμος, ενώ ψημένος δεν αποτελεί τοξικό ρύπο.

• Η πλαστικότητα του πηλού παρέχει άπειρες δυνατότητες έκφρασης

Σε σύγκριση με την πλαστελίνη ή τον αυτοσκληρυνόμενο πηλό του εμπορίου, ο φυσικός πηλός πλάθεται σαφώς ευκολότερα και προσφέρει καλύτερη τελική επιφάνεια.  
  Σε σχέση με τη ζωγραφική, τα παιδιά έχουν πολύ μεγαλύτερη έμφυτη εξοικείωση με την κατασκευή τρισδιάστατων αντικειμένων παρά με την απεικόνισή τους σε δύο διαστάσεις. Αν συγκρίνουμε το πώς ζωγράφισαν τα παιδιά κάποιο θέμα και το πώς το απόδωσαν αργότερα με πηλό, βλέπουμε φανερά την διαφορά στην ποιότητα της τελικής εικόνας του έργου τους πάντα υπέρ της τρισδιάστατης κατασκευής. 

Επίσης, είναι ευκολότερο να συνεργαστούν πέντε παιδιά φτιάχνοντας πέντε κεραμικά που συνθέτουν μία εικόνα παρά να  ζωγραφίσουν όλοι μαζί πάνω στον ίδιο πίνακα.

• Ευκολία εφαρμογής προγραμμάτων με πηλό

Εκτός από το ότι ο φυσικός πηλός είναι ένα πολύ φτηνό υλικό, για τη χρήση του δεν απαιτούνται πολλά εργαλεία. Όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, για την κατασκευή όλων των έργων της έκθεσης τα παιδιά χρησιμοποίησαν μόνο τα χέρια τους και ένα καλαμάκι από σουβλάκι!
 Σε κάποιο σχολείο που η κατασκευή των κεραμικών έγινε μέσα στην τάξη του καθημερινού μαθήματος, ένα τέταρτο μετά το τέλος της δραστηριότητας δεν υπήρχε κανένα ίχνος πηλού στην αίθουσα.

Σχολικό έτος 2010-2011

Η ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ
ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ
Τρίτης έως Έκτης Δημοτικού

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 1A

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 1B
Πρακτική εξάσκηση

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ
ΤΟΥ ΠΗΛΟΥ

ΕΚΦΡΑΖΩ ΤΗΝ ΣΚΕΨΗ ΜΟΥ
με τρισδιάστατες εικόνες από πηλό

Η Μινωική κεραμική δεν αξίζει μόνο γιατί ανήκει σε έναν αρχαίο πολιτισμό αλλά και γιατί μας μεταφέρει διαχρονικές αξίες που χαρακτηρίζουν την ευρηματικότητα του ανθρώπινου νου και την καλλιτεχνική αισθητική του. Η μελέτη της εξέλιξης στην τεχνική της κεραμικής κατά την Μινωική περίοδο, όπως αυτή φαίνεται από τα πειραματικά δεδομένα, μας μαθαίνει πώς μπορούμε με την παρατήρηση να αξιοποιήσουμε την εμπειρία μας. Χωρίς τις τεχνολογικές ανέσεις της σύγχρονης εποχής, με μόνα απαραίτητα μέσα τα στοιχεία της φύσης (χώμα, νερό,φωτιά,αέρας), μπορούμε να δημιουργήσουμε αντικείμενα υψηλής καλλιτεχνικής αξίας. Η αντιπαράθεση του αρχαίου τρόπου επεξεργασίας και χρήσης του πηλού με τον τρόπο που γίνεται σήμερα μας δείχνει ότι υπάρχει συνέχιση της παράδοσης με απλή προσθήκη τεχνολογικών ευκολιών. Π.χ. ο σημερινός ποδότροχος έχει την ίδια κατασκευή με τον αρχαίο. Όμως έχουν αντικατασταθεί τα πήλινα και ξύλινα μέρη του με μεταλικά, έχουν προστεθεί ρουλεμάν κλπ. Η θεματική επιλογή των μοτίβων που χρησιμοποιούνταν για την διακόσμηση των Μινωικών κεραμικών, ο τρόπος κάλυψης της επιφάνειας των αγγείων, οι χρωματικές αποχρώσεις και ο τρόπος απεικόνισης ρεαλιστικών θεμάτων, μπορούν να δώσουν χρήσιμα συμπεράσματα σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης της ζωής από τους Μινωίτες και με την ανθρώπινη καλλιτεχνική έκφραση, γενικότερα. Ο παραλληλισμός της ρεαλιστικής εικόνας ανθρώπων,ζώων, φυτών αλλά και διαφόρων αντικειμένων του περιβάλλοντος χώρου τους με τον τρόπο που διάλεγαν να τα απεικονίζουν οι πρόγονοί μας μπορεί να βοηθήσει στον εμπλουτισμό της έκφρασης των παιδιών. Η αφαιρετική διάθεση που χαρακτηρίζει τη Μινωική διακόσμηση ίσως προσεγγίζει περισσότερο τον οικείο τρόπο έκφρασης των ίδιων των παιδιών. Τα παιδιά θα δουν ότι ο πηλός είναι ένα απόλυτα φυσικό υλικό που πολλές φορές χρησιμοποιείται αυτούσιο, χωρίς επεξεργασία. Θα μάθουν να αναγνωρίζουν τα αποθέματα πηλού που υπάρχουν στη φύση και το πώς μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν. Υπήρχαν πολλές εφαρμογές της κεραμικής: σκεύη για μαγείρεμα,φουρνάκια,είδη σερβιρίσματος (κανάτες, ποτήρια κλπ), τελετουργικά σκεύη,λατρευτικά ειδώλια,σωλήνες αποχετευτικών δικτύων, πλακίδια,τυπογραφικά στοιχεία (δίσκος Φαιστού) και πολλά άλλα. Η παρουσίαση της πολυποίκιλης χρήσης ενός υλικού μπορεί να διευρύνει τους ορίζοντες σκέψης ενός παιδιού. Ο τρόπος που γίνεται η παρουσίαση Ο βομβαρδισμός με πληροφορίες μπορεί να καταστήσει μία παρουσίαση ανηπόφορα ανιαρή. Μία ιστοριούλα, η ενεργοποίηση της σκέψης του ακροατηρίου με ερωτήσεις, το χιούμορ και οι μικροεκπλήξεις μπορούν να δημιουργήσουν μία πολύ πιο ευχάριστη και εποικοδομητική ατμόσφαιρα. Πρόκειται για μία παράσταση που εμπεριέχει στοιχεία παραμυθιού, κουκλοθέατρου, μαθησιακών ασκήσεων και παιχνιδιού στην οποία τα παιδιά καλούνται να συμμετέχουν. Δεν θα μοιραστεί πηλός στους μαθητές για κατασκευές. Θα μπορέσουν όμως να βιώσουν την υφή και την χρήση των Μινωικών κεραμικών μέσα από αντίγραφα που έχουν κατασκευαστεί με την αρχαία τεχνική.Θα μάθουν για τον αρχαίο τροχό και το αρχαίο καμίνι με την επίδειξη μοντέλων βασισμένων στα αρχαιολογικά ευρήματα . Συστατική επιστολή του καθηγητή Αιγαιακής Αρχαιολογίας του University College London και εφόρου της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Κνωσσό, Δρ Todd Whitelaw, βεβαιώνει την αξιοπιστία των αντικειμένων που παρουσιάζονται. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: • Το τμήμα αισθητικής αγωγής ΣΕΠΕΔ ,του ΥπουργείουΕθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων έχει αναρτήσει το προγραμμά μου στην ιστοσελίδα του (e-υλικό) • Η Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Νομού Ηρακλείου έχει συμπεριλάβει το πρόγραμμα αυτό στις προτεινόμενες επισκέψεις των Δημοτικών Σχολείων με σχετική εγκύκλιο (Σεπτέμβριος 2009)   Η ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ Για μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου Η θεματολογία και ο τρόπος παρουσίασης προσαρμόζονται ανάλογα με την ηλικία των μαθητών. Ο χρόνος των παρουσιάσεων συχνά υπερβαίνει τις δύο ώρες λόγω της πολύ μεγάλης συμμετοχής των παιδιών.